Lama przy biurku pisze z odwróconą głową i wyprostowaną ręką, a za nią bladym konturem leży niemowlę-lama w tej samej pozie

Odruchy pierwotne to automatyczne ruchy, z którymi dziecko przychodzi na świat. Pomagają mu przeżyć pierwsze miesiące: zassać pierś, odwrócić głowę, chwycić palec. Większość z nich powinna zostać zahamowana w pierwszym roku życia, a toniczny odruch błędnikowy stopniowo do około trzeciego roku. Ich miejsce zajmują odruchy posturalne, czyli te, które pozwalają siedzieć prosto, trzymać głowę nieruchomo i patrzeć na kartkę. Jeśli któryś z odruchów pierwotnych pozostaje aktywny u starszego dziecka, nawet w niewielkim stopniu, może utrudniać siedzenie, pisanie czy skupienie uwagi. Na zewnątrz wygląda to jak wiercenie się, brzydkie pismo, niechęć do czytania albo wybuchy złości. Rodzice szukają wtedy pomocy u psychologa, pedagoga czy okulisty i to dobry kierunek. Czasem jednak częścią problemu okazuje się niedojrzałość ruchowa, której na pierwszy rzut oka nie widać.

W tym tekście opisuję pięć odruchów, które najczęściej sprawdzam w gabinecie, objawy, które literatura metody INPP z nimi łączy, oraz przebieg diagnozy i programu INPP. Na końcu odpowiadam na pytanie, które pada najczęściej: czy ćwiczenia da się robić samemu z internetu.

1. Co to są odruchy pierwotne i dlaczego mają wygasnąć

Odruchy pierwotne są sterowane przez pień mózgu, jedną z najstarszych ewolucyjnie części układu nerwowego. Są nieświadome i powtarzalne: ten sam bodziec daje tę samą reakcję. Gdy noworodek odwraca głowę w bok, prostuje mu się ręka po tej stronie, a druga się zgina. To asymetryczny toniczny odruch szyjny. Pomaga w porodzie, a w pierwszych tygodniach uczy dziecko patrzeć na własną dłoń.

W miarę jak dojrzewa kora mózgowa, wyższe ośrodki przejmują kontrolę nad ruchem i odruchy pierwotne są hamowane. Dzieje się to w naturalnym rytmie rozwoju: przez leżenie na brzuchu, turlanie, pełzanie, raczkowanie. Dziecko, które pominęło raczkowanie, długo siedziało w leżaczku albo wcześnie trafiło do chodzika, ma mniej okazji, żeby ten proces dokończyć. Podobnie dziecko po trudnym porodzie, wcześniak, dziecko po długiej chorobie w pierwszym roku życia. To nie jest reguła, ale takie historie słyszę w wywiadzie bardzo często.

Przetrwały odruch nie oznacza, że z dzieckiem jest „coś nie tak”. Częściej oznacza, że część energii, którą mogłoby przeznaczyć na naukę, zużywa na kontrolowanie własnego ciała.

2. Pięć odruchów, które sprawdzam najczęściej

Objawy przy każdym odruchu opisuję tak, jak ujmuje je literatura metody INPP. Żaden z nich osobno nie świadczy o przetrwałym odruchu, bo te same zachowania mogą mieć inne przyczyny, na przykład wadę wzroku, nadwrażliwość dotykową albo ADHD. Znaczenie ma dopiero kilka objawów naraz i badanie.

ATOS, asymetryczny toniczny odruch szyjny

Obrót głowy prostuje rękę i nogę po tej samej stronie, a po przeciwnej je zgina. Powinien zostać zahamowany około szóstego miesiąca życia.

Na co może wskazywać: dziecko pisze z głową opartą na ręce albo odwróconą w bok, mocno ściska kredkę i szybko męczy się przy pisaniu, ma kłopot z przekraczaniem linii środka ciała (sięga prawą ręką tylko po przedmioty z prawej strony), gubi miejsce przy czytaniu i pisaniu w linijce, bo każdy obrót głowy zmienia napięcie w ręce, a wzrok trudno mu płynnie prowadzić wzdłuż linii. W grze w piłkę i na rowerze trudno mu skoordynować obie strony ciała.

STOS, symetryczny toniczny odruch szyjny

Pochylenie głowy zgina ręce i prostuje nogi, odchylenie głowy działa odwrotnie. To odruch przejściowy: nie ma go przy urodzeniu, pojawia się między szóstym a dziewiątym miesiącem i powinien zostać zahamowany między dziewiątym a jedenastym miesiącem, zanim dziecko zacznie sprawnie raczkować na czworakach.

Na co może wskazywać: dziecko siedzi na podłodze w literę W albo owija nogi wokół krzesła, zjeżdża z krzesła, kładzie się na stole, przy pisaniu pochyla głowę tak nisko, że prawie dotyka kartki. Przy przepisywaniu z tablicy traci miejsce, bo zmiana odległości patrzenia wymaga przestawienia napięcia całego ciała. W historii rozwoju często pominięte raczkowanie.

TOB, toniczny odruch błędnikowy

Reaguje na położenie głowy względem siły ciężkości: pochylenie głowy do przodu zgina całe ciało, odchylenie do tyłu je prostuje. Ma dwie odmiany. Odmiana do przodu powinna zostać zahamowana około czwartego miesiąca życia, odmiana do tyłu wygasa stopniowo do około trzeciego roku.

Na co może wskazywać: słaba równowaga, choroba lokomocyjna, lęk wysokości, niechęć do zabaw głową w dół, trudności z oceną odległości (dziecko wpada na framugi, źle łapie piłkę), chodzenie na palcach, obniżone lub wzmożone napięcie mięśniowe. W szkole kłopoty z orientacją na kartce: lewa i prawa strona, góra i dół, kolejność liter. Chodzenie na palcach i nieprawidłowe napięcie mięśniowe mają też inne przyczyny, dlatego zawsze warto skonsultować je z ortopedą, neurologiem lub fizjoterapeutą.

Odruch Moro

Reakcja na nagły bodziec: dziecko rozkłada ręce, bierze wdech, potem przyciąga ręce do siebie i często płacze. Powinien wygasnąć w ciągu pierwszych czterech do sześciu miesięcy i zostać zastąpiony dojrzałą reakcją przestrachu.

Na co może wskazywać u starszego dziecka: nadwrażliwość na dźwięki, światło i dotyk, łatwe rozpraszanie się, wybuchy złości albo lękliwość, trudność w podejmowaniu decyzji, słaba tolerancja na zmiany. Dziecko z aktywnym odruchem Moro żyje w stanie ciągłej gotowości. Rodzice opisują to zdaniem: „on jest jak na sprężynie”.

Odruch Galanta

Pociągnięcie palcem wzdłuż kręgosłupa z jednej strony powoduje, że dziecko wygina tułów i unosi biodro w tę stronę. Powinien zostać zahamowany między trzecim a dziewiątym miesiącem.

Na co może wskazywać: dziecko nie znosi ciasnych pasków i gumek w talii, nie lubi opierać się o oparcie krzesła, wierci się, bo dotyk w dolnej części pleców uruchamia ruch bioder, ma trudność z utrzymaniem pozycji siedzącej. W uwagach od nauczycieli: „nie potrafi usiedzieć w miejscu”. W literaturze INPP z tym odruchem łączy się też moczenie nocne po piątym roku życia. Moczenie ma jednak wiele przyczyn, dlatego zawsze najpierw kieruję rodziców do pediatry.

3. Jak wygląda diagnoza odruchów metodą INPP

INPP to skrót od Institute for Neuro-Physiological Psychology, instytutu w Chester w Anglii. Założył go w 1975 roku psycholog Peter Blythe, a metodę badania i ćwiczeń opracował razem z Davidem McGlownem. Dziś instytutem kieruje Sally Goddard Blythe, autorka książek, z których korzystam. Metoda ma ustalony protokół badania i stałą skalę ocen, dzięki czemu mogę porównać wyniki dziecka przed programem i po kolejnych miesiącach ćwiczeń.

W Centrum Równowaga w Kaliszu diagnoza INPP trwa około trzech godzin i jest podzielona na dwa spotkania: 50 minut z rodzicem i dwie godziny z dzieckiem.

  1. Wywiad z rodzicem, 50 minut. Na pierwsze spotkanie przychodzi sam rodzic, bez dziecka. Pytam o ciążę, poród, pierwszy rok życia, kamienie milowe, choroby, sen, jedzenie, a także o to, co dzieje się w przedszkolu lub szkole.
  2. Badanie dziecka, dwie godziny. Sprawdzam odruchy pierwotne i posturalne, równowagę, koordynację, ruchy gałek ocznych i to, jak dziecko radzi sobie z zadaniami, które wymagają współpracy obu stron ciała. Każdy odruch oceniam w skali od 0 do 4, więc po kilku miesiącach da się zmierzyć postęp, zamiast polegać na wrażeniu, że jest lepiej.
  3. Omówienie wyników, na koniec drugiego spotkania. Mówię rodzicom, które odruchy są aktywne, jak to się łączy z tym, co widzą w domu, i pokazuję pierwsze ćwiczenie. Na życzenie wystawiam pisemny dokument diagnozy.

Diagnozę INPP prowadzę u dzieci, które skończyły 6 lat. Granica wynika z samego badania i programu: dziecko musi dokładnie wykonywać polecenia, powtarzać ruchy w wolnym tempie i codziennie ćwiczyć z rodzicem. U przedszkolaków wiele umiejętności ruchowych wciąż dojrzewa, a pojedyncze ślady odruchów zdarzają się także u dzieci bez trudności. Dlatego młodsze dzieci zapraszamy na ocenę poziomu integracji odruchów metodą MNRI®, którą w Centrum prowadzi Angelika Jarych.

4. Program ćwiczeń: jedno ćwiczenie dziennie, przez wiele miesięcy

Program INPP nie polega na godzinach treningu. Dziecko dostaje jedno, czasem dwa ćwiczenia, które wykonuje codziennie przez pięć do dziesięciu minut. Ćwiczenia wyglądają niepozornie: powolne ruchy głowy w leżeniu, turlanie, pozycje przypominające ruchy niemowlęcia. Założenie metody jest takie, że ćwiczenia odtwarzają kolejne etapy rozwoju ruchowego w tej kolejności, w jakiej powinny przebiec w pierwszym roku życia, a układ nerwowy dostaje drugą szansę, żeby dokończyć hamowanie odruchu.

  • Po diagnozie rodzic nagrywa krótki film z pierwszych dni ćwiczenia i wysyła mi go. Sprawdzam, czy ruch jest prawidłowy, bo tu najważniejsza jest dokładność.
  • Po około ośmiu tygodniach spotykamy się na kontroli. Oceniam odruchy ponownie, modyfikuję ćwiczenie albo dodaję kolejne.
  • Cały program trwa zwykle około roku, czasem dłużej, z kontrolami co sześć do ośmiu tygodni. Kończymy, gdy odruchy są zahamowane, niezależnie od tego, ile minęło miesięcy.

Rodzice często pytają, czy to nie za długo. Rok to sporo, ale ćwiczenie zajmuje mniej czasu niż mycie zębów, a z mojego doświadczenia zmiany po zakończonym programie zwykle się utrzymują, bo dotyczą tego, jak ciało kontroluje ruch.

5. Czy można wygaszać odruchy samemu, z filmów w internecie

Słyszę to pytanie co tydzień i rozumiem, skąd się bierze: w sieci jest mnóstwo filmów pod hasłem „ćwiczenia na odruch ATOS”. Nie polecam tego i mam trzy powody.

Po pierwsze, bez badania nie wiadomo, który odruch jest aktywny. Objawy nakładają się na siebie: wiercenie się może pochodzić od STOS, Galanta, Moro albo z zupełnie innego źródła, na przykład z nadwrażliwości dotykowej. Ćwiczenie na niewłaściwy odruch nic nie da, a dziecko straci kilka miesięcy.

Po drugie, kolejność ma znaczenie. Ćwiczenia układam w kolejności zgodnej z rozwojem ruchowym niemowlęcia. Jeśli zaczniemy od ćwiczenia na ATOS u dziecka, które ma silnie aktywny TOB albo Moro, zwykle nie przyniesie ono efektu. Program pożyczony od innego dziecka nie uwzględnia tego, które odruchy są aktywne u Twojego.

Po trzecie, sposób wykonania. Ruch, który działa, różni się od takiego, który tylko wygląda podobnie, tempem, ustawieniem głowy i napięciem ciała. Dlatego proszę rodziców o filmy.

Co można zrobić w domu bez diagnozy: pozwolić dziecku dużo się turlać, pełzać, bawić na podłodze, wisieć na drążku, chodzić po nierównym terenie. To nie zastąpi programu, ale wspiera to, co i tak powinno się dziać w rozwoju. Podobnie działa terapia integracji odruchów w koncepcji MPI, która pracuje przez ruch i zabawę.

6. Co się zmienia, gdy odruchy są zahamowane

Nie obiecuję, że dziecko zacznie dostawać szóstki. Zmiany, które rodzice i nauczyciele zgłaszają najczęściej, są inne: dziecko siedzi spokojniej i dłużej, pismo staje się czytelniejsze, mniej męczy się przy odrabianiu lekcji, lepiej łapie piłkę i jeździ na rowerze, rzadziej wybucha. Wtedy dziecku łatwiej też korzystać z terapii pedagogicznej i logopedycznej oraz konsultacji psychologicznych. U dzieci z kilkoma trudnościami naraz często zaczynamy od odruchów albo prowadzimy obie formy pomocy równolegle. Program INPP nie stawia diagnoz medycznych i nie zastępuje wizyty u lekarza.

7. Ile to kosztuje i jak zacząć

W Centrum Równowaga w Kaliszu ocena odruchów pierwotnych INPP z zaleceniami kosztuje 620 zł (dwa spotkania: 50 minut z rodzicem i dwie godziny z dzieckiem), spotkanie kontrolne 200 zł za 50 minut. Ocena poziomu integracji odruchów metodą MNRI®, dostępna dla dzieci w każdym wieku, także poniżej 6 lat, kosztuje 550 zł za trzy spotkania: wywiad z rodzicem (60–90 minut, 200 zł), ocenę dziecka (60 minut, 200 zł) oraz pisemną ocenę i omówienie zaleceń z rodzicem (30 minut, 150 zł). Pisemna ocena jest w cenie. Pisemny dokument diagnozy po ocenie INPP, na przykład do szkoły lub poradni, to 160 zł. Aktualne ceny są zawsze w cenniku Kalisz.

Jeśli nie wiesz, czy to temat dla Twojego dziecka, zacznij od konsultacji specjalistycznej: rozmowa z rodzicem bez dziecka, po której mówię, czy diagnoza odruchów ma sens, czy lepiej zacząć od czegoś innego. Zapisy telefoniczne: 572 703 532.

8. Najczęstsze pytania

Praca z dotykiem w programie MNRI® to osobny temat. Jej przebieg, różnice wobec INPP i stan badań opisuje Angelika Jarych w poradniku o terapii neurotaktylnej u dzieci.

Od jakiego wieku robi się diagnozę INPP? Od 6 lat. U młodszych dzieci odruchy oceniamy metodą MNRI®, którą prowadzimy też u dzieci starszych.

Czy odruchy pierwotne mają związek z ADHD i dysleksją? Badania pokazują, że u dzieci z ADHD i z trudnościami w czytaniu przetrwałe odruchy, zwłaszcza ATOS i STOS, występują częściej niż u rówieśników. Ćwiczenia podobne do programu INPP sprawdzono też w badaniu z losowym przydziałem, opublikowanym w czasopiśmie The Lancet (McPhillips i współautorzy, 2000). Dzieci w wieku od 8 do 11 lat z trudnościami w czytaniu i przetrwałym ATOS wykonywały codziennie ruchy odtwarzające odruchy pierwotne. Tylko w tej grupie odruch wyraźnie osłabł. U dzieci, które wykonywały inne ruchy albo nie ćwiczyły wcale, pozostał bez zmian. Ćwiczenia INPP nie leczą ADHD ani dysleksji i nie zastępują diagnozy psychologicznej ani terapii pedagogicznej. U części dzieci pomagają w tym, co dotyczy ciała: siedzeniu, pisaniu, koordynacji. Wtedy łatwiej im korzystać z pozostałej pomocy.

Czy dziecko musi przychodzić na zajęcia co tydzień? Nie. Ćwiczenia wykonuje się codziennie w domu, a do gabinetu dziecko przychodzi na kontrole, zwykle co sześć do ośmiu tygodni.

Czy odruchy mogą wrócić? Odruch, który został zahamowany, zwykle już taki pozostaje. Przy dużym zmęczeniu, stresie albo chorobie może przejściowo dać o sobie znać, ale to nie znaczy, że trzeba zaczynać program od nowa. Jeśli trudności wracają na dłużej, umawiamy kontrolę.

Czy to to samo co integracja sensoryczna? Nie, choć metody się uzupełniają. Integracja sensoryczna pracuje nad tym, jak dziecko odbiera i porządkuje bodźce. INPP pracuje nad odruchami, które sterują ruchem. U części dzieci potrzebne jest jedno i drugie, i wtedy ustalamy kolejność.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji ze specjalistą.

Źródła

  1. S. Goddard Blythe, „Odruchy, uczenie się i zachowanie”, przeł. T. Śliwowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018
  2. M. McPhillips, P. G. Hepper, G. Mulhern, „Effects of replicating primary-reflex movements on specific reading difficulties in children: a randomised, double-blind, controlled trial”, The Lancet 2000, 355, s. 537–541. Badanie z losowym przydziałem: ruchy odtwarzające odruchy pierwotne osłabiły ATOS u dzieci z trudnościami w czytaniu.
  3. S. Goddard Blythe, „Niedojrzałość neuromotoryczna dzieci i dorosłych”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015
  4. S. Goddard Blythe, „Jak ocenić dojrzałość dziecka do nauki? Rozwojowe testy przesiewowe INPP oraz program ćwiczeń integrujących INPP dla szkół”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015
  5. INPP Polska
  6. The Institute for Neuro-Physiological Psychology, Chester

AUTOR

Paulina Okrasa-Burczyk, założycielka Centrum Równowaga, psycholog, Kalisz

Paulina Okrasa-Burczyk

Więcej o mnie...